Edukacja włączająca - Fia Anderson (Szwecja)
Tłumaczenie - Małgorzata Dońska-Olszko
Krajowy Koordynator Europejskiej Agencji Rozwoju Edukacji Uczniów ze Specjalnymi Potrzebami
www.european-agency.com
Nauka w szkole dla wszystkich
(projekt realizowany przez Europejską Agencję Rozwoju Edukacji Uczniów ze Specjalnymi Potrzebami)
Założeniem szwedzkiej polityki dotyczącej osób niepełnosprawnych jest uznanie wszystkich ludzi za równie wartościowych i mających równe prawa. Głównym celem polityki wobec osób z różnorodnymi dysfunkcjami jest ich pełne uczestnictwo w życiu społecznym na równi z innymi obywatelami.
Istnieje pełna zgodność polityki stosunku do osób niepełnosprawnych ze Standardami Narodów Zjednoczonych, które zapewniają uczestnictwo i równe prawa dla wszystkich obywateli. Celem nadrzędnym jest dobro każdego człowieka (każdej jednostki) niezależnie od narodowości, wyznania i poglądów. Demokratyczne społeczeństwo szwedzkie postrzega każdą jednostkę jako unikalną, wolną i mającą równorzędną z innymi wartość.
Tworzenie równych szans i takich samych możliwości życiowych dla dzieci, młodzieży i dorosłych osób niepełnosprawnych oznacza, iż muszą oni otrzymać dodatkowe wsparcie w porównaniu z innymi członkami społeczeństwa. Fakt ten pociąga za sobą tworzenie różnego typu usług i serwisów pomocowych oraz adaptację otoczenia, które ułatwiają życie osobom niepełnosprawnym i zbliżają poziom ich życia do innych ludzi. Wsparcie i pomoc ma na celu ograniczenie skutków niepełnosprawności w sposób umożliwiający włączenie społeczne na takich samych warunkach co pozostałych obywateli.
W edukacji dziecka z rodziny imigrantów droga do uczestnictwa i równości musi bazować na dualistycznym spojrzeniu, zarówno z punktu widzenia "niepełnosprawności funkcjonalnej" jak też "pochodzenia imigracyjnego". Uczniowie imigranci z niepełnosprawnością funkcjonalną znajdują się w bardzo złożonej sytuacji, którą należy rozpatrywać holistycznie.
Pomoc dla uczniów niepełnosprawnych z rodzin imigrantów istotna jest nie tylko ze względu na konkretnego człowieka, ale również ze względu na społeczeństwo generalnie. Wysiłek włożony w edukację włączającą jest odpowiedzią na pytania dotyczące równości, solidarności i jednakowych dla wszystkich obywateli możliwości życiowych. Jeśli nie postępujemy zgodnie z powyższymi wartościami, to należy zadać pytanie " Kto jest niepełnosprawny - jednostka czy społeczeństwo?".
"Szkoła dla wszystkich" stanowi wyzwanie dla szwedzkiej polityki, która zakłada, że nie wolno jest ograniczać nikomu dostępu do nauki w szkole i w regularnych klasach. "Szkoła dla wszystkich" zakłada brak segregacji uczniów ze względu na ich niepełnosprawność czy pochodzenie (dzieci imigrantów). W takiej szkole każdy uczeń jest dostrzegany, tu może poznawać świat i tu stwarza mu się warunki do nauki wychodząc naprzeciw jego potrzebom i oczekiwaniom. To właśnie szkoła, która wychodzi naprzeciw jednostce i jej indywidualnym cechom, stwarza możliwość i odpowiednie warunki do nauki poprzez zastosowanie różnorodnych metod i środków dydaktycznych, jest szkołą włączającą.
Jak szkoła postrzega uczniów ?
Tworzenie równych szans do nauki oznacza dzielenie zasobów i środków szkoły na wszystkich uczniów z uwzględnieniem tych, którzy mają specjalne potrzeby edukacyjne. Szkoła ponosi szczególną odpowiedzialność za uczniów, którzy z różnych powodów mają trudności w osiągnięciu założonych celów edukacyjnych. Dlatego właśnie edukacja nigdy nie może być taka sama dla wszystkich dzieci.
Dzisiejsza szwedzka szkoła ma bardziej zróżnicowanych uczniów niż kiedyś. Legislacja zakłada, że uczniowie z rodzin imigrantów ze specjalnymi potrzebami, którzy mieszkają w Szwecji powinni zostać włączeni w możliwie najlepszy sposób. Zgodnie z definicją Roach`a włączenie oznacza naukę wszystkich dzieci sprawnych i niepełnosprawnych - w tej samej klasie, pod warunkiem, że każdy otrzyma wsparcie zgodne z jego potrzebami i wychodzące naprzeciw różnym oczekiwaniom kulturowym. Nauczyciel pierwszego języka dziecka obcokrajowca, dzięki odpowiedniej strategii nauczania, może zbudować ważny pomost prowadząc dziecko i szkołę w kierunku porozumienia między kulturami.
Różne teorie, sposoby postrzegania rozwoju dziecka i procesów uczenia się wpłynęły przez lata na rozwój systemów edukacji w różnych krajach. Nauczyciele powinni być świadomi, że szkoła to nie tylko miejsce zdobywania wiedzy dostępnej dla ucznia zgodnie ze zdiagnozowanymi możliwościami dziecka. Należy także wziąć pod uwagę fakt różnych modeli nauczania, do których przywykli rodzice w innych krajach. Oznacza to konieczność tworzenia pozytywnego otoczenia edukacyjnego, uwzględnienia oczekiwań rodziny i pozostawania z nią w stałej interakcji wciąż zmieniającej się pod wpływem otoczenia. Jeśli dziecko z rodziny imigrantów ma problemy wynikające z różnic językowych, kulturowych i obyczajowych jasnym staje się konieczność interdyscyplinarnej współpracy specjalistów wielu dziedzin: pedagogów, socjologów, etnologów, psychologów i lekarzy. Istnieje ogromna potrzeba wśród obecnych i przyszłych nauczycieli dalszego doskonalenia zawodowego w dziedzinie specjalnych potrzeb dzieci niepełnosprawnych, ich problemów rozwojowych i trudności w nauce.
Kompleksowość i nieprzewidywalność dalszego rozwoju współczesnych systemów edukacji ma ogromny wpływ na zmiany społeczne. Technologia informacyjna i komunikacyjna oraz podstawowe wartości zawarte w programach nauczania zmuszają do refleksji nad tym, jak obecnie postrzegamy wiedzę, którą ma przekazywać szkoła. Pytanie o cel "szkoły dla wszystkich" jest jednym z wielu wyzwań, jakie stoją dziś przed systemami edukacji.
W wiodących dokumentach państwowych zapisane jest co uczeń musi umieć i wiedzieć, aby zdać do następnej klasy. Sposób w jaki to osiągnie nie jest jednak identyczny dla wszystkich. Zadaniem nauczyciela jest tworzenie warunków do nauki dla każdego dziecka. Osiągnięcie tego celu wymaga stałej refleksji i dyskusji pedagogicznej o tym, czego nauczać, jak i kiedy. Dopiero takie podejście widziane przez pryzmat różnych kultur wskazuje na głębokie rozumienie potrzeb ucznia (również pochodzącego z innego kraju) i wynika z analizy konkretnego przypadku w szerszym kontekście. Podejście wielospecjalistyczne i współpraca specjalistów wielu dziedzin stanowi zadanie najwyższej wagi.
Czy pomoce do nauki mogą wspierać włączenie ?
Zgodnie z Berthelssonem (1999) technologia informacyjna i komunikacyjna w edukacji uczniów niepełnosprawnych stosowana w celu kompensacji ich ograniczeń stworzyła uczniom niepełnosprawnym warunki do wspólnej z innymi dziećmi nauki, zabawy i uczestnictwa. Jakkolwiek nauczyciel musi wybrać właściwe formy pracy, aby wzmacniać relacje w grupie, której członkiem jest dziecko niepełnosprawne. Jeżeli naszym celem jest edukacja włączająca to wykorzystanie ICT jako środka kompensującego dysfunkcję u uczniów ze specjalnymi potrzebami nie musi się niczym różnić w stosunku do innych kolegów z klasy. Berthelsson twierdzi nawet, że ICT może być narzędziem do segregacji jeśli software jest tak skonstruowany, że tylko niektórzy uczniowie mogą z niego korzystać.
Jak szwedzki system edukacji odnosi się do zdobywania wiedzy ?
Obecny system edukacji w Szwecji różni się znacząco od tego, który pamiętają rodzice dzisiejszych uczniów. Współczesna szkoła w bardzo ograniczonym zakresie koncentruje się na umiejętności odtwarzania przez ucznia faktów wykładanych przez nauczycieli lub dostępnych w podręcznikach. Istotne jest raczej rozumienie i zastosowanie wiedzy. Szkolny program nauczania kładzie duży nacisk na świadome uczenie się i wpływ ucznia na proces własnej edukacji. Uczeń bierze aktywny udział w planowaniu własnego kształcenia i sam rozlicza wyniki swojej edukacji. Podobną rolę pełni dom, szkoła bowiem ma jedynie funkcję wspomagającą w stosunku do rodziny, która odpowiada za wychowanie i rozwój dziecka. Nawet tutaj widać rolę nauczyciela, który musi wytłumaczyć rodzicom, jaka jest intencja programów nauczania.
Mamy więc dziś inne postrzeganie zdobywanej w szkole wiedzy. Wpłynęły na to nowe teorie na temat rozwoju dziecka i procesów uczenia się np. teoria rosyjskiego filozofa i psychologa Wygotskiego. O Wygotskim można powiedzieć, że postrzega on proces uczenia się z perspektywy socjokulturowej. Wiedza rozwija się najpierw dzięki kontaktom międzyludzkim zanim zostanie zasymilowana przez jednostkę. Relacje międzyludzkie zdaniem Wygotskiego mają decydujący wpływ na rozwój dziecka. Optymalny rozwój dziecka możliwy jest dzięki wykorzystaniu potencjału rozwojowego w taki sposób, by to dziecko jest w stanie zrobić dziś z pomocą innej osoby, jutro mogło zrobić samo. Wiedza jest więc używana przez dziecko wciąż w nowym kontekście komunikowania się z innymi osobami.
Zdobywanie wiedzy opartej na programach nauczania zakłada, że wszystkie dzieci - sprawne i niepełnosprawne - mają jednakowy potencjał rozwojowy. Nie wiemy dziś, czego dzieci z różnymi dysfunkcjami są w stanie nauczyć się . Możemy więc jedynie stworzyć im jak najlepsze warunki do rozwoju. Zgodnie z teorią Wygotskiego język i myślenie są ze sobą ściśle powiązane. Myślenie prowadzi do słów, a język rozwinął się wśród ludzi, aby mogli się ze sobą porozumiewać. Wiemy obecnie, że wiele dzieci niemówiących, które nie mogą wyrazić swoich myśli słowami, może nauczyć się czytać i odznacza się kompleksowym myśleniem. Komunikacja może być rozumiana jako "gra interaktywna" pomiędzy różnymi partnerami. W szkole pomiędzy uczniem, a nauczycielem, uczniem a uczniem, uczniem a grupą uczniów, uczniem a społecznością szkolną, człowiekiem a technologią. Taka interakcja jest znacząca i ma określoną zawartość, a przez interakcję dochodzi do zrozumienia. Nauczyciel nie musi koniecznie mieć racji i oczekiwać od ucznia "właściwej odpowiedzi". Zamiast tego istotne jest wypracowanie w klasie wspólnego stanowiska, kiedy można usłyszeć opinię każdego ucznia bez względu na jego trudności językowe. Pobudzanie uczniów do myślenia i wnioskowania nie oznacza, że nauczyciel przestał uczyć. Stymulowany przez niego proces uczenia powinien opierać się na znajomości każdego ucznia oraz na tworzeniu pozytywnej, znaczącej komunikacji i dialogu, które wpływają na rozwój myślenia.
Proces uczenia się w szkole
Określone postrzeganie "ucznia" i "wiedzy" przez szwedzki system edukacji pozwala dziś na monitorowanie postępów w nauce, zarówno przez ucznia, jak i przez nauczyciela. Ewaluacja postępów odnosi się oczywiście do programów nauczania. W ten sposób uczeń uświadamia sobie czego nauczył się i może stawiać przed sobą kolejne cele, które chce realizować na dalszych etapach nauki.
Wspominaliśmy o strefie optymalnego rozwoju według Wygotskiego. W tym kontekście interakcja pomiędzy uczniem a otoczeniem jest decydująca w rozwoju dziecka. Szczególnie, że Wygotski twierdzi, iż wyższy poziom funkcjonowania człowieka rozwija się w kontaktach społecznych. Gdy weźmiemy pod uwagę dzieci z różnorodnymi formami niepełnosprawności pamiętajmy, że nowe badania pokazują (Linstrand 2000), iż powinniśmy postrzegać je, jako osoby wyjątkowe, mające specjalne zdolności i mocne strony. Dlatego też w edukacji dziecko musi być centralnym punktem naszej uwagi i skupienia na jego potrzebach.
Nauczyciel może stymulować proces uczenia poprzez stwarzanie sytuacji korespondujących z aktualnym poziomem rozwoju dziecka i pomagać mu w poszukiwaniu różnych sposobów rozwiązania problemu. Jedną z takich metod jest tworzenie struktur wspierających, które towarzyszą dziecku w procesie uczenia się przez pewien okres czasu, a później, gdy dziecko może już sobie bez nich poradzić, zostają wycofane.
Różne formy komunikacji wokół znaczących treści stanowią decydujący czynnik w zdobywaniu wiedzy i rozwoju umiejętności. Jednym z zadań nauczyciela jest tworzenie sytuacji komunikacyjnych, w których obie strony - dziecko i nauczyciel - odgrywają znaczącą rolę w procesie uczenia się.
